Uitleg
De vijf types
Hieronder leggen we vijf types uit, die elk op een verschillende manier zintuiglijke prikkels verwerken. Vaak kun je een type herkennen door naar gedrag te kijken. Gedrag geeft belangrijke aanwijzingen over hoe iemand prikkels verwerkt. Dat noemen we kijken door de ZiP-bril (Zintuigelijke Prikkelverwerking).
Wanneer je de ZiP-bril opzet, zie je dat bepaald gedrag kan samenhangen met verschillen in hoe het brein zintuiglijke informatie verwerkt.
Vier van deze types, de types die afwijken van de neutrale prikkelverwerking, zijn gebaseerd op het model van Winnie Dunn (1997). Zij was de eerste die deze vier verschillende prikkelverwerkingsprofielen beschreef.
De vijf prikkeltypes
Onderprikkeld en actief
Onderprikkeld en passief
Overprikkeld en actief
Overprikkeld en passief
Neutraal
De vijf prikkeltypes
Onderprikkeld & actief
Onderprikkeld & passief
Overprikkeld & actief
Overprikkeld & passief
Neutraal
Te weinig of te veel prikkels
De vier eerste types laten ieder een eigen manier zien van omgaan met prikkels. Ze verschillen van het gemiddelde (de neutrale), waarbij de prikkelverwerking in balans is.
Bij deze types worden óf te weinig prikkels bewust opgemerkt (veel wordt door het brein als ‘saai’ bestempeld), óf juist te veel prikkels (die het label ‘Very Important Prikkel 'VIP' krijgen).
In gedrag zie je terug of iemand prikkels actief opzoekt, ze juist vermijdt of weinig doet om de hoeveelheid prikkels te beïnvloeden.
Om de verschillen duidelijk te maken, hebben we de typen wat uitvergroot beschreven. In de praktijk komen ook mengvormen voor. Het is dus heel goed mogelijk dat je jezelf , of anderen, in meerdere typen herkent.
De vier eerste types laten ieder een eigen manier zien van omgaan met prikkels. Ze verschillen van het gemiddelde (de neutrale), waarbij de prikkelverwerking in balans is.
Bij deze types worden óf te weinig prikkels bewust opgemerkt (veel wordt door het brein als ‘saai’ bestempeld), óf juist te veel prikkels (die het label ‘VIP’ of ‘belangrijk’ krijgen).
In gedrag zie je terug of iemand prikkels actief opzoekt, ze juist vermijdt of weinig doet om de hoeveelheid prikkels te beïnvloeden.
Om de verschillen duidelijk te maken, hebben we de typen wat uitvergroot beschreven. In de praktijk komen ook mengvormen voor. Het is dus heel goed mogelijk dat je jezelf , of anderen, in meerdere typen herkent.
Onderprikkeld en actief
Profiel
Wanneer te weinig prikkels het bewustzijn bereiken, voelen deze personen zich sloom of slaperig. Om alert te blijven, ondernemen ze zelf actie.
Zij gaan actief op zoek naar extra prikkels: sterker, langer en vaker. Veel input is precies wat hun zenuwstelsel nodig heeft om zich goed te voelen.
Gedrag dat bij dit type kunt zien: druk, spontaan, uitbundig, enthousiast, chaotisch, vraagt veel aandacht, gaat maar door.
Typische kenmerken:
- Gaat graag op bezoek of naar feestjes, festivals, de kermis
- Houdt van felle kleuren en pittige smaken
- Is heel enthousiast en impulsief, ziet overal mogelijkheden
Zoekt spanning, afwisseling en nieuwe ervaringen
Verveelt zich snel
Leert graag met beweging of achtergrondgeluid
Kan moeite hebben met concentratie
Vindt rustige, prikkelarme omgevingen lastig
Onderprikkeld en actief
Profiel
Wanneer te weinig prikkels het bewustzijn bereiken, voelen deze personen zich sloom of slaperig. Om alert te blijven, ondernemen ze zelf actie.
Zij gaan actief op zoek naar extra prikkels: sterker, langer en vaker. Veel input is precies wat hun zenuwstelsel nodig heeft om zich goed te voelen.
Gedrag dat bij dit type kunt zien: druk, spontaan, uitbundig, enthousiast, chaotisch, vraagt veel aandacht, gaat maar door.
Typische kenmerken:
- Gaat graag op bezoek of naar feestjes, festivals, de kermis
- Houdt van felle kleuren en pittige smaken
- Is heel enthousiast en impulsief, ziet overal mogelijkheden
-
Zoekt spanning, afwisseling en nieuwe ervaringen
-
Verveelt zich snel
-
Leert graag met beweging of achtergrondgeluid
-
Kan moeite hebben met concentratie
-
Vindt rustige, prikkelarme omgevingen lastig
Onderprikkeld en passief
Onderprikkeld en passief
Profiel
Wanneer te weinig prikkels het bewustzijn bereiken, voelen deze personen zich sloom of traag. In tegenstelling tot het actieve type ondernemen passieve types zelf geen actie.
Zij zoeken geen extra prikkels op en kunnen daardoor informatie missen. Komen prikkels wél op hun pad, dan kunnen zij daar prima van genieten.
Gedrag dat je bij dit type kunt zien is: flexibel en loom, stoort zich niet snel, mist informatie, is moeilijk te bereiken.
Typische kenmerken:
- Rustig en gemakkelijk in de omgang
- Niet snel afgeleid
- Lijkt soms ongeïnteresseerd
- Mist soms instructies of het horen van zijn/haar naam
- Kan traag of vergeetachtig overkomen
- Functioneert goed in drukke omgevingen
- Heeft aansporing nodig om betrokken te blijven
- Eaakt niet snel van streek
- presteert goed onder druk (merkt die niet zo op)
Profiel
Wanneer te weinig prikkels het bewustzijn bereiken, voelen deze personen zich sloom of traag. In tegenstelling tot het actieve type ondernemen passieve types zelf geen actie.
Zij zoeken geen extra prikkels op en kunnen daardoor informatie missen. Komen prikkels wél op hun pad, dan kunnen zij daar prima van genieten.
Gedrag dat je bij dit type kunt zien is: flexibel en loom, stoort zich niet snel, mist informatie, is moeilijk te bereiken.
Typische kenmerken:
- Rustig en gemakkelijk in de omgang
- Niet snel afgeleid
- Lijkt soms ongeïnteresseerd
- Mist soms instructies of het horen van zijn/haar naam
- Kan traag of vergeetachtig overkomen
- Functioneert goed in drukke omgevingen
- Heeft aansporing nodig om betrokken te blijven
- Raakt niet snel van streek
- Presteert goed onder druk (merkt die niet zo op)
Overprikkeld en actief
Profiel
Wanneer te veel prikkels het bewustzijn bereiken, voelen deze personen zich overspoeld. Het wordt lastig om te filteren wat echt belangrijk is.
Om overbelasting te voorkomen, proberen zij de omgeving te beïnvloeden. Ze vermijden onprettige prikkels en zoeken juist rust en voorspelbaarheid.
Gedrag dat je bij dit type kunt zien is: gestructureerd en besluitvaardig, met oog voor detail, snel gespannen, wilt controle hebben.
Typische kenmerken:
-
Creëert routines en duidelijke structuur
-
Merkt kleine details op
-
Geeft de voorkeur aan rustige, voorspelbare omgevingen
-
Houdt niet van (en verzet zich tegen) onverwachte veranderingen
-
Kan perfectionistisch of controlerend zijn
-
Raakt snel geïrriteerd of emotioneel
-
Eet het liefst dingen met vertrouwde, subtiele smaken
Overprikkeld en actief
Profiel
Wanneer te veel prikkels het bewustzijn bereiken, voelen deze personen zich overspoeld. Het wordt lastig om te filteren wat echt belangrijk is.
Om overbelasting te voorkomen, proberen zij de omgeving te beïnvloeden. Ze vermijden onprettige prikkels en zoeken juist rust en voorspelbaarheid.
Gedrag dat je bij dit type kunt zien is: gestructureerd en besluitvaardig, met oog voor detail, snel gespannen, wilt controle hebben.
Typische kenmerken:
-
Creëert routines en duidelijke structuur
-
Merkt kleine details op
-
Geeft de voorkeur aan rustige, voorspelbare omgevingen
-
Houdt niet van (en verzet zich tegen) onverwachte veranderingen
-
Kan perfectionistisch of controlerend zijn
-
Raakt snel geïrriteerd of emotioneel
-
Eet het liefst dingen met vertrouwde, subtiele smaken
Overprikkeld en passief
Profiel
Wanneer te veel zintuiglijke input het brein bereikt, voelen deze personen zich ook overspoeld. In tegenstelling tot het actieve type veranderen zij de omgeving niet actief, wat kan leiden tot overbelasting.
Zij zijn gevoelig en opmerkzaam, maar raken gemakkelijk overprikkeld.
Gedrag dat je bij dit type kunt zien is: gevoelig, opmerkzaam, vindt rust prettig, nerveus, kan opeens overstuur raken.
Typische kenmerken:
Zeer bewust van de omgeving
Merkt subtiele details op
Werkt het beste in rustige omgevingen
Snel afgeleid
Kan angstig of emotioneel worden
Voelt zich ongemakkelijk bij intense prikkels
Kan plotseling sterk reageren
Overprikkeld en passief
Profiel
Wanneer te veel zintuiglijke input het brein bereikt, voelen deze personen zich ook overspoeld. In tegenstelling tot het actieve type veranderen zij de omgeving niet actief, wat kan leiden tot overbelasting.
Zij zijn gevoelig en opmerkzaam, maar raken gemakkelijk overprikkeld.
Gedrag dat je bij dit type kunt zien is: gevoelig, opmerkzaam, vindt rust prettig, nerveus, kan opeens overstuur raken.
Typische kenmerken
Zeer bewust van de omgeving
Merkt subtiele details op
Werkt het beste in rustige omgevingen
Snel afgeleid
Kan angstig of emotioneel worden
Voelt zich ongemakkelijk bij intense prikkels
Kan plotseling sterk reageren
Neutraal
Profiel
Deze personen ontvangen voldoende zintuiglijke input en kan hier doorgaans op een evenwichtige manier op reageren.
Het is vrij eenvoudig voor hen om zich aan te passen aan wat hun lichaam en omgeving nodig hebben, zonder zich onder- of overprikkeld te voelen.
Gedrag dat je bij dit type kunt zien is: kan zich in de meeste situaties prima aanpassen ,meestal vrolijk, ontspannen, voelt zich snel thuis.
Typische kenmerken:
- Past zich gemakkelijk aan
- Filtert relevante van irrelevante prikkels
- Wordt zelden gehinderd door prikkels
- Kan zich in de meeste omgevingen concentreren
- Reageert passend op veranderingen
Neutraal
Profiel
Deze personen ontvangen voldoende zintuiglijke input en kan hier doorgaans op een evenwichtige manier op reageren.
Het is vrij eenvoudig voor hen om zich aan te passen aan wat hun lichaam en omgeving nodig hebben, zonder zich onder- of overprikkeld te voelen.
Gedrag dat je bij dit type kunt zien is: kan zich in de meeste situaties prima aanpassen ,meestal vrolijk, ontspannen, voelt zich snel thuis.
Typische kenmerken
- Past zich gemakkelijk aan
- Filtert relevante van irrelevante prikkels
- Wordt zelden gehinderd door prikkels
- Kan zich in de meeste omgevingen concentreren
- Reageert passend op veranderingen
in de praktijk
De vijf types op het strand
Vijf types. Eén strand. Dezelfde zon en zee maar vijf verschillende zenuwstelsels aan het werk.
Het zwarte hondje is vandaag te gast.
Onderprikkeld & actief
Heeft meer prikkels nodig en gaat ernaar op zoek
- Neemt extra spullen en activiteiten mee
- Houdt van actie: zwemmen, sliden, spelletjes
- Probeert graag iets nieuws (op het menu of in zee)
- Raakt niet snel uitgekeken
Onderprikkeld & passief
Heeft meer prikkels nodig, maar zoekt ze niet op
- Gaat makkelijk mee met wat er gebeurt
- Vergeet soms iets (zoals zonnebrand)
- Doet gezellig mee als iemand het voorstelt
- Vindt het prima wat er komt
Overprikkeld & actief
Krijgt veel prikkels binnen en probeert die te reguleren.
- Plant vooruit en denkt aan alles
- Vermijdt zon, zand of zout waar mogelijk
- Houdt van structuur en duidelijke afspraken
- Checkt eerst of iets ‘veilig’ of comfortabel voelt
Overprikkeld & passief
Krijgt te veel prikkels binnen, maar past zich niet actief aan
- Merkt zon, kou en drukte sterk op
- Kan snel moe of overweldigd raken
- Probeert zich stilletjes aan te passen
- Heeft daarna tijd nodig om bij te komen
Neutraal
Geniet van de dag en past zich gemakkelijk aan
- Neemt mee wat nodig is
- Past zich aan (koud water? Even wennen!)
- Blijft of gaat wanneer het goed voelt
- Is nieuwsgierig naar wat de dag brengt
In de praktijk
De vijf types op het strand
Vijf types. Eén strand. Dezelfde zon en zee maar vijf verschillende zenuwstelsels aan het werk.
Onderprikkeld en actief
Heeft meer prikkels nodig en gaat ernaar op zoek
- Neemt extra spullen en activiteiten mee
- Houdt van actie: zwemmen, sliden, spelletjes
- Probeert graag iets nieuws (op het menu of in zee)
- Raakt niet snel uitgekeken
Onderprikkeld en passief
Heeft meer prikkels nodig, maar zoekt ze niet op
- Gaat makkelijk mee met wat er gebeurt
- Vergeet soms iets (zoals zonnebrand)
- Doet gezellig mee als iemand het voorstelt
- Vindt het prima wat er komt
Overprikeld en actief
Krijgt veel prikkels binnen en probeert die te reguleren.
- Plant vooruit en denkt aan alles
- Vermijdt zon, zand of zout waar mogelijk
- Houdt van structuur en duidelijke afspraken
- Checkt eerst of iets ‘veilig’ of comfortabel voelt
Overprikkeld en passief
Krijgt te veel prikkels binnen, maar past zich niet actief aan
- Merkt zon, kou en drukte sterk op
- Kan snel moe of overweldigd raken
- Probeert zich stilletjes aan te passen
- Heeft daarna tijd nodig om bij te komen
Het 'neutrale' type
Geniet van de dag en past zich gemakkelijk aan
- Neemt mee wat nodig is
- Past zich aan (koud water? Even wennen!)
- Blijft of gaat wanneer het goed voelt
- Is nieuwsgierig naar wat de dag brengt